تروری سخت که سرچشمه قدرت انقلاب شد

وب سایت خبرسان، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: محله سرچشمه یکی از محله‌های قدیمی شهر تهران است که امروزه در محدوده منطقه ۱۲ شهرداری و در مجاورت میدان بهارستان و چهارراه سرچشمه قرار دارد. این محدوده از نظر تاریخی بخشی از بافت کهن تهران به شمار می‌آید و در طول سده‌های گذشته به‌عنوان یکی از نقاط شناخته‌شده در مرکز شهر مطرح بوده است.

از دیدگاه پژوهش‌های شهری و تاریخی، سرچشمه نمونه‌ای از محله‌هایی در تهران است که نام آن ابتدا بر اساس یک ویژگی طبیعی شکل گرفته، اما در گذر زمان معانی تازه‌ای پیدا کرده است. در تهران قدیم، بسیاری از محله‌ها بر اساس عناصر طبیعی یا زیرساخت‌های شهری مانند قنات‌ها، دروازه‌ها، باغ‌ها یا کارکردهای اجتماعی نام‌گذاری می‌شدند. با گذشت زمان و تغییر کارکرد این فضاها، نام‌ها باقی مانده اما معنا و جایگاه آنها در حافظه شهری دگرگون شده است. در مورد سرچشمه نیز همین روند مشاهده می‌شود؛ نامی که در ابتدا به وجود چشمه‌های آب اشاره داشت، اما در تاریخ معاصر با یکی از مهم‌ترین حوادث سیاسی کشور پیوند خورده است.

سرچشمه کجاست؟

نام «سرچشمه» بر اساس روایت‌های رایج تاریخی و شهری، از وجود چشمه‌های پرآب در این ناحیه در گذشته گرفته شده است. گفته می‌شود که در دوره‌هایی از تاریخ تهران، چند چشمه یا مظهر قنات‌های شمیران که به دشت تهران می‌رسیدند، در این محدوده جریان داشته و همین ویژگی طبیعی موجب شکل‌گیری نام این محله شده است. برخی منابع همچنین اشاره می‌کنند که آب این چشمه‌ها از نواحی مرتفع شمال تهران، به‌ویژه منطقه شمیران، به این بخش از شهر هدایت می‌شده است. دسترسی به آب در گذشته یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری سکونتگاه‌های شهری بود و از این رو وجود چشمه‌ها و جریان آب در این محدوده نقش مهمی در شکل‌گیری هویت محله سرچشمه ایفا کرده است.

ویژگی‌های آبی این ناحیه تنها به نام‌گذاری آن محدود نشد، بلکه در برخی کارکردهای شهری نیز تأثیر داشت. به‌عنوان نمونه، در نزدیکی این محدوده و در سه‌راه امین‌حضور، یکی از نخستین ایستگاه‌های آتش‌نشانی ایران تأسیس شد؛ اقدامی که از نظر تاریخی نشان‌دهنده اهمیت این بخش از شهر در ساختار شهری تهران دوره جدید است. نزدیکی سرچشمه به محورهای ارتباطی مهم و مراکز اداری و تجاری شهر نیز به تدریج جایگاه آن را در ساختار شهری تهران تقویت کرد.

در طول دهه‌های گذشته، با گسترش شهر و تغییر الگوهای سکونت و فعالیت اقتصادی، کارکرد محله سرچشمه نیز دچار تحول شد. این منطقه که در گذشته بیشتر با بافت مسکونی و خانه‌های قدیمی شناخته می‌شد، به تدریج به یکی از مراکز پررفت‌وآمد تجاری در مرکز تهران تبدیل شد. امروزه چهارراه سرچشمه به‌عنوان یکی از تقاطع‌های مهم در این محدوده شناخته می‌شود و در امتداد خیابان‌های امیرکبیر و مصطفی خمینی قرار دارد. حضور بازارها، مراکز خرید و فعالیت‌های اقتصادی در اطراف این تقاطع باعث شده است که این محدوده از نظر ترافیک شهری و رفت‌وآمد شهروندان اهمیت قابل توجهی پیدا کند.

سرچشمه ای در مسیر انقلاب

با این حال، نام سرچشمه در حافظه تاریخی ایرانیان تنها به عنوان یک محله قدیمی تهران شناخته نمی‌شود. این نام در تاریخ معاصر ایران بار معنایی و نمادین خاصی نیز یافته است، زیرا یکی از مهم‌ترین رویدادهای سیاسی دهه نخست پس از انقلاب اسلامی در همین محدوده رخ داده است. ساختمان مرکزی حزب جمهوری اسلامی که محل وقوع حادثه هفتم تیر بود، در همین منطقه قرار داشت و همین امر سبب شد که نام سرچشمه در کنار هفتم تیر در حافظه سیاسی جامعه ایرانی ثبت شود.

انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در محله سرچشمه تهران که به «حادثه هفتم تیر» شهرت یافته است، یکی از مهم‌ترین و مرگبارترین رخدادهای تروریستی در سال‌های آغازین پس از انقلاب اسلامی ایران به شمار می‌آید. این حادثه در شامگاه هفتم تیرماه ۱۳۶۰ رخ داد و طی آن آیت‌الله سیدمحمد حسینی بهشتی، رئیس دیوان عالی کشور و از چهره‌های برجسته انقلاب اسلامی، به همراه شمار زیادی از مسئولان سیاسی و اجرایی کشور جان خود را از دست دادند. از این رو، این واقعه در حافظه سیاسی جمهوری اسلامی ایران جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده و به‌عنوان یکی از نقاط عطف تحولات سیاسی و امنیتی دهه نخست پس از انقلاب مورد توجه پژوهشگران و مورخان قرار گرفته است.

برای درک اهمیت حادثه هفتم تیر، باید آن را در بستر شرایط سیاسی و امنیتی ایران در سال ۱۳۶۰ بررسی کرد. در آن مقطع، جمهوری اسلامی هنوز در مرحله تثبیت ساختارهای حکومتی خود قرار داشت و با مجموعه‌ای از بحران‌های داخلی و خارجی مواجه بود. از یک سو، جنگ ایران و عراق از سال ۱۳۵۹ آغاز شده و بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های سیاسی و نظامی کشور را به خود اختصاص داده بود. از سوی دیگر، در داخل کشور نیز تنش‌های سیاسی میان جریان‌های مختلف و همچنین فعالیت گروه‌های مسلح مخالف حکومت به شدت افزایش یافته بود.

در همین چارچوب، سال ۱۳۶۰ به یکی از پرتنش‌ترین سال‌های پس از انقلاب تبدیل شد. چند روز پیش از وقوع حادثه هفتم تیر، ابوالحسن بنی‌صدر، نخستین رئیس‌جمهور ایران، از سمت خود عزل شد و فضای سیاسی کشور به شدت ملتهب بود. همچین در ششم تیر همان سال، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای در جریان یک سوءقصد در مسجد ابوذر تهران مجروح شد. وقوع این رخدادها در فاصله زمانی کوتاه از یکدیگر نشان‌دهنده شرایط بحرانی و تشدید منازعات سیاسی در آن مقطع بود. در چنین فضایی، حادثه هفتم تیر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره خشونت‌های سیاسی آن سال تلقی می‌شود.

عصر روز حادثه، جلسه قبل از اذان مغرب با حضور شورای مرکزی حزب بود که درباره انتخابات ریاست جمهوری و وضعیت کشور صحبت کردند، جلسه دوم هم که بعد از نماز بنا بود برگزار شود، جلسه یکشنبه‌های حزب بود که با حضور افرادی از دولت مجلس و قوه قضائیه و فعالان حزب تشکیل میشد. این جلسه قرار بود به بررسی مسائل اقتصادی و راه‌های مهار تورم اختصاص داشته باشد. آیت‌الله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی برای این نشست برگه‌هایی حاوی پرسش‌های مشخص آماده کرده بود تا درباره آنها از حاضران نظرخواهی شود. با این حال، فضای سیاسی کشور پس از برکناری ابوالحسن بنی‌صدر از ریاست‌جمهوری ملتهب بود و برخی شرکت‌کنندگان پیشنهاد کردند دستور جلسه تغییر کن