نبرد هوایی از زمان جنگ‌های تن‌به‌تن جنگ جهانی دوم تا به امروز دگرگونی بنیادین داشته است. حتی پس از ورود موشک‌های هوا به هوای هدایت‌شونده در اواخر دهه ۱۹۴۰، اکثر درگیری‌های هوایی تا پایان قرن بیستم همچنان در محدوده دید خلبانان رخ می‌داد. اما در قرن بیست و یکم، جنگ هوایی تصویری کاملا متفاوت به نظر می‌رسد.
تغییر رویه به درگیری‌های فرا‌تر از برد بصری
بر اساس گزارش مرکز بررسی‌های استراتژیک و بودجه‌ای (CBSA)، نبرد هوایی بیش‌تر به سمت درگیری‌های فرا‌تر از برد بصری (BVR) سوق داده شده تا درگیری‌های توپ‌به‌ت سنتی. این روند نتیجه عوامل متعدد است موشک‌های هوا به هوای هوشمند‌تر که قادرند اهداف را در برد‌های استندآف یا از فاصله دور درگیر کنند، حسگر‌های پیشرفته و رادار‌هایی که به خلبانان امکان شناسایی و قفل‌کردن اهداف در فاصله دور می‌دهند.
عامل اصلی این انقلاب آرام در نبرد‌های هوایی، ظهور جت‌های جنگنده رادارگریز است، از جمله هواپیما‌هایی نظیر ایالات متحده، چینی، یا روسی. امضای راداری اندک و نامرئی بودن نسبی آن‌ها به این معنی است که می‌توانند حسگر‌ها و رادار‌های دشمن را دور بزنند، با بهره‌گیری از موشک‌ها از راه دور هواپیما‌های دشمن را غافلگیر کنند و سپس به مکانی امن عقب‌نشینی نمایند. امروزه، جت‌های جنگنده به ندرت نیاز دارند که در روبروی دیگر هواپیما‌ها، غیر از عملیات‌های حمایة هوایی، به حالت سوییچ کردن به بهره‌گیری از توپ‌ها روی بیاورند.
با دقت به منسوخ شدن نسبی نبرد‌های تن‌به‌تن هوایی، این سوال پیش می‌آید آیا جنگنده‌های رادارگریز و پنهانکار مدرن تا این حد به شدت بالا یا مانور‌پذیری بسیار نیاز دارند؟ یا تنها به حداکثر پنهانکاری نیاز دارند؟
رویه مدرن نبرد هوایی
در یک نبرد تن‌به‌تن هوایی، اگر در روبروی مهاجمی که حمله خود را به شکلی بی‌نقص اجرا می‌کند، به بهترین شکل دفاع کنید، هر بار ناکام خواهید خورد. در گذشته، دشمن شما خلبان فرد دیگر در یک هواپیمای جنگنده بود. امروزه، در اکثر موارد، تهدید مورد نظر ناشی از پرتاب موشک به سمت شماست. فرار از این موشک‌های هوا به هوای مدرن بسیار دشوار است، حتی با واکنش‌های متقابلی نظیر بهره‌گیری از تراشه‌های فلزی گمراه‌کننده راداری، منور، یا جنگ الک‌ترونیک (ECM).
برای مثال، موشک روسی می‌تواند با سرعت ۴ ماخ پرواز کند و مانور‌های تیز و با بالا انجام دهد که یک خلبان انسانی را بیهوش می‌کند. ناکام کردن چنین موشکی در عرصه سرعت و مانور تقریبا غیر‌ممکن است. به همین دلیل، CBSA تصریح کرده که ویژگی‌های سنتی جت‌های جنگنده نظیر سرعت و مانور‌پذیری، جای خود را به پنهانکاری، ظرفیت حمل محموله و برد داده‌اند. این سه ویژگی تازه در درگیری‌های سطح بالا که نه تنها جت‌های جنگنده دشمن در حال گشت‌زنی می‌باشند، بلکه سیستم‌های دفاع هوایی یکپارچه (IADS) نیز فعال می‌باشند، تعیین‌کننده خواهند بود، همان چیزی که اکنون در اوکراین دیده می‌شود.
خوشبختانه، مهندسان و برنامه‌ریزان نظامی مدتی است که این تحول را تشخیص داده‌اند. برای مثال دارای حداکثر سرعت فقط ۱.۶ ماخ در مقایسه با با سرعت ماخ ۲.۲ است. در حالی که نسبت به پیشینیان خود قدرت مانور کمتری دارد، دارای حسگر‌های پیشرفته، قابلیت‌های پنهانکاری مناسب و سلاح‌های مرگبار نظیر موشک مافوق‌صوت MAKO است. این ویژگی‌ها به آن اجازه می‌دهد تا در تمرینات بر علیه دشمنان توانمند شبیه‌سازی‌شده، برتری خود را نشان دهد و آمریکایی‌ها امیدوارند که بتواند در شرایط جنگی واقعی نیز همین برتری را اثبات کند.
آیا پنهانکاری باعث کنار رفتن سرعت و آیرودینامیک می‌شود؟
جواب مختصر به طور کلی خیر. این تصور غلط که سرعت و آیرودینامیک یک هواپیمای رادارگریز تحت تأثیر توانایی آن برای پنهانکاری قرار می‌گیرد، بیش‌تر از ویژگی‌های – اولین هواپیما عملیاتی که طراحی با قابلیت مشاهده بسیار کم (VLO) را در خود جای داده است – ناشی می‌شود. هنگامی که گسترش یافت، فناوری پنهانکاری تا آن زمان در مراحل ابتدایی خود بود و مهندسان ناچار بودند برای دستیابی به VLO فداکاری کنند. برای مثال، در سرعت‌های مافوق‌صوت، بدنه هواپیما گرم شده و امضای مادون قرمز آن افزایش می‌یابد که آن را در برابر موشک‌های گرماجو آسیب‌پذیر می‌کند.
در نتیجه، به سرعت‌های مادون‌صوت محدود شد و فاقد بعدسوز بود. خلبان باید از مانور بیش از حد اجتناب می‌کرد، چون این کار می‌توانست سطح مقطع راداری جت (RCS) را تغییر دهد و آن را در رادار دشمن بیش‌تر قابل مشاهده کند. در مرحله بعد، لبه‌ها و زوایای بدنه هواپیما که برای کاهش امضای راداری تعبیه شده بودند، را از نظر آیرودینامیکی بسیار ناپای‌دار کرده بودند. در واقع، بدون یک سیستم خودکار پرواز با سیم که اصلاحات جزیی در پرواز انجام می‌دهد، این جت اصلا قادر به پرواز نمی‌بود.
با این حال، این بده‌وستان‌ها عمدتا به دلیل محدودیت‌های تکنولوژیکی آن زمان بود. با بهره‌گیری از قوانین لغزش و محاسبات خاص کاغذی طراحی شد، مدت‌ها قبل از اینکه طراحی به کمک کامپیو‌تر (CAD) به جریان اصلی طراحی هواپیما‌ها تبدیل شود. پس از اینکه فناوری پنهانکاری به بلوغ رسید و مهندسان به درک بهتری از اصول آن دست یافتند، این مسائل حل شدند. برای مثال برتری رادارگریزی را برای دو دهه نگه داشت و در عین حال از قابلیت‌های سوپرکروز و مانور‌پذیری فوق‌العاده‌ای برخوردار بود.
سرعت و قدرت مانور تا این حد هم مهم هستند، فقط کمتر
در حالی که سرعت خام دیگر تنها عامل تعیین‌کننده در نبرد‌های هوایی مدرن نیست، اما برای پاسخ‌گویی جت‌های جنگنده بسیار مهم است. برای ردیابی و خنثی کردن سریع تهدیدات بالقوه قبل از اینکه آسیبی وارد شود، سرعت الزامی است. اگر مهمات جنگنده در برابر دشمن به پایان برسد، توانایی آخرین دادن سریع به درگیری و برگشت به پایگاه نیز برای بقای خلبان حیاتی است.
مانور‌پذیری به همان اندازه مهم است. اگرچه درگیری‌های تن‌به‌تن همانند آنچه در فیلم تاپ گان دیدیم دیگر دور از انتظار است، اما هرچه جت چابک‌تر باشد، بهتر می‌تواند از تهدیدات نزدیک‌شونده فرار کند. در طول جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱، در حادثه‌ای مشهور، یک خلبان تنها با مانور دادن، از دست شش موشک زمین به هوای عراقی فرار کرد، که نشان‌دهنده کارآمد بودن سرعت و چابکی در گرماگرم جنگ بود. با این حال، برخی استدلال می‌کنند که با جنگنده‌های پنهانکاری همانند و سلاح‌های پیشرفته استندآف و دوربرد، خلبانان امکان‌پذیر دیگر هرگز در چنین موقعیت‌های خطرناکی قرار نخواهند گرفت. این یک موضع فرضی است، اما خالی از استدلال نیست. پنتاگون سال‌هاست که سخت در حال گسترش سیستم‌های جنگی، بدنه‌های هوایی و سلاح‌های آینده خود با این مشخصات است.
سنسور‌ها و سلاح‌های استندآف پاسخ پنتاگون هستند
یا فرمانده‌ی و کنترل مشترک همه دامنه‌ها، به یک واژه کلیدی در محافل دفاعی تبدیل شده است که نمایانگر دیدگاه بلندپروازانه پنتاگون برای اتصال همه واحد‌های رزمی – دریا، هوا، زمین و فضا – به یک شبکه متحد است. این کار هماهنگی یکپارچه و بی‌نقص را امکان‌پذیر می‌کند و به یک جت جنگنده اجازه می‌دهد تا از طریق پیوند داده به داده‌های حسگر هواپیمای راداری در همان نزدیکی متصل شود و با اهداف شناسایی شده توسط، بدون افشای موقعیت خود دچار شود.
این رویکرد جنگ شبکه‌محور، همراه با تسلیحات استندآف نیروی هوایی که به شدت در حال پیشرفت هستند، می‌تواند به این معنی باشد که جت‌های آینده امکان‌پذیر دیگر نیازی به نزدیک شدن به اهداف خود نداشته باشند. برای درگیری‌های هوا به هوا، موشک تاکتیکی پیشرفته مشترک (JATM) دارای برد بیش‌تر از ۱۹۰ کیلوم‌تر است. در نقش هوا به سطح، سلاح تهاجمی استندآف می‌تواند اهدافی را در فاصله ۱۵۰ تا ۱۹۰ کیلوم‌تری هدف قرار دهد.
برای حملات دریایی، موشک ضد‌کشتی برد بلند (LRASM) دارای برد ۳۶۰ کیلوم‌تر است. علاوه بر این، بمب‌های لغزنده همانند سلاح‌های استندآف مشترک (JSOW)، بمب‌های قطر کوچک (SDB) و می‌توانند با دقت اهداف تحکیم شده را از فواصل قابل توجه هدف قرار دهند. با داشتن چنین مهمات دقیق دوربردی که جنگنده‌ها در اختیار دارند، یک درگیری موفق دیگر امکان‌پذیر به این بستگی ندارد که چه فردی سریع‌ترین و چابک‌ترین هواپیما‌ها را در آسمان دارد – تنها هواپیما‌هایی با دوربرد‌ترین سلاح‌ها و باهوش‌ترین مغز‌ها برنده بازی خواهند بود.
پهپاد‌ها نیز بخشی از این معادله تازه هستند
افزایش انفجاری بهره‌گیری از پهپاد‌ها در قرن بیست و یکم، می‌دان نبرد را نه تنها در زمین، بلکه در هوا نیز متحول کرده است. ارتش ایالات متحده علاقه قابل توجه‌ی به گسترش پهپاد‌های ارزان‌قیمت و قابل اتصال نشان داده است که می‌توانند پرسنل خود را تا حد امکان از خطر دور نگه دارند و در عین حال مرگبار بودنشان را حفظ کنند.
نیروی هوایی ایالات متحده تصمیم دارد پهپاد (OBSS) خود – – را در کنار و هواپیما‌های آینده به عنوان یک بال وفادار به پرواز درآورد. این پهپاد‌ها می‌توانند از سیستم‌ها یا رادار‌های جستجو و ردیابی مادون قرمز (IRST) برای شناسایی اهداف رادارگریز از راه دور بهره‌گیری کنند و داده‌ها را به خلبان منتقل نمایند. هنگامی که خلبان همراه با یک پهپاد از نوع تسلیحاتی با نام OBWS، که ایستگاه تسلیحاتی خارج از هواپیما نامیده می‌شود، پرواز می‌کند، حتی امکان‌پذیر بدون نیاز به مداخله شخصی، از طریق پهپاد با اهداف دچار شود. و اگر یک پهپاد سرنگون شود؟ مشکلی نیست – می‌تواند به سادگی دور زده و در صورت مخاطره‌آمیز شدن حالت، به درگیری آخر دهد. قابلیت‌های پنهانکاری و استندآف این جنگنده یک مزیت حیاتی است، حتی اگر به سرعت نباشد. به هر حال، دشمنان نمی‌توانند چیزی را که در وهله اول نمی‌توانند ببینند، هدف قرار دهند.
