رمز وقف: تعادل بین اخلاق اقتصادی و عدم سودجویی در نشر کتب

رمز وقف: تعادل بین اخلاق اقتصادی و عدم سودجویی در نشر کتب

پارادوکس در حوزه وقف، سودجویی ناشر و موزّع

یکی از اصلی‌ترین ارکان فرهنگ اسلامی ـ ایرانی، وقف است که همواره برای توسعه امور عام‌المنفعه، به ویژه در زمینه علم و آموزش، اهمیت داشته است. در زمینه نشر، ماده ۲۷ وقف‌نامه موقوفات دکتر محمود افشار، یک الگوی بی‌بدیل از اخلاق اقتصادی را بیان می‌کند. این ماده به‌صورت واضح حاشیه سود ناشر را صفر در نظر گرفته و تنها حق‌الزحمه موزع را مشخص می‌کند.

اما در دوران اخیر، پیچیدگی‌های بازار نشر و هزینه‌های بالا در توزیع، متولیان را به سمتی سوق داده که از انتقال امتیاز فروش بخش اصلی تیراژ به بخش خصوصی استفاده کنند. این امر باعث ایجاد ساختار قیمت‌گذاری حمایتی شده و انتقاد مؤلفان و استادان دانشگاه شده است.

در این راستا، یادداشتی اختصاصی در اختیار خبرسان قرار گرفته که شامل مطالب زیر است:

• جمله اصلی این متن، «چون نظر بازرگانی در انتشارات این موقوفات نیست» است که اساس کل ماده را تشکیل می‌دهد. موقوفه یا وقف در فقه اسلامی و حقوق ایران، یک نهاد خیریه و دائمی است که عواید آن به امور عام‌المنفعه اختصاص می‌یابد. از این رو، ناشر این آثار موظف است کتاب را به عنوان یک کالای فرهنگی و عمومی، نه به عنوان یک کالای سودآوری اقتصادی، در نظر بگیرد. از سوی دیگر، اظهاری همچون «تا حدی تحمل زیان هم جایز است»، نشان می‌دهد که قانون وقف، حتی در شرایط خاص، فروش کتاب به قیمتی کمتر از قیمت تمام شده را مجاز می‌داند، اما ممنوعیت فروش زیر قیمت تمام شده را به صورت صریح اعلام می‌کند تا نظم مالی حفظ شود.
• کف قیمت (حداقل): برابر با «قیمت تمام شده» (شامل کاغذ، چاپ، صحافی و استهلاک ماشین‌آلات) باید باشد تا از رقابت ناعادلانه و ورشکستگی جلوگیری شود.
• سقف قیمت (حداکثر): «بهای تمام شده به اضافهٔ ۱۰ تا ۲۵ درصد» است. این افزایش مربوط به حق‌الزحمه حداقلی فروشندگان و هزینه‌های پست و بسته‌بندی است و نه سود ناشر. ناشر در واقع، حاشیه سود خود را صفر در نظر گرفته و تنها از طریق توزیع، هزینه‌های عملیاتی را پوشش می‌دهد.

فصل بسیار مهم این وقفنامه، درخواست از کتابفروشان است. ناشر آگاه است که در بازار آزاد، کتابفروشان معمولاً بین ۳۰ تا ۴۰ درصد تخفیف یا سود روی جلد کتاب دریافت می‌کنند. اما اینجا، ناشر به خوبی اعلام می‌کند که این اثر «ابداً جنبۀ تجارتی ندارد» و از آنان می‌خواهد با قبول همین سود ناچیز، در این «امر خیر ملی» شریک شوند. این یک اخلاق‌گرایی اقتصادی است که بنیان‌گذار وقف، امیدوار است کتابفروشان نیز داوطلبانه به آن پایبند بمانند و نقش خود را در اشاعهٔ دانش، ایثارگرانه ببینند.

در نهایت، این انتقادی سنجیده شده نسبت به مدیریت فعلی موقوفات، ایراد شده و از آن چالش‌هایی برجسته می‌کند. امیدواریم که روند اجرایی واقف به‌صورت شفاف و شفافیت‌خواهانه ادامه یابد تا به حفظ سرمایه فرهنگی و معنوی این بنیاد کمک شایانی شود.