عصر یخبندان هوش مصنوعی؛ بازدید پیامدهای ۵۴ روز قطعی اینترنت_دلچسب

قطعی اینترنت در ایران از مرز ۵۴ روز هم عبور کرد و همه اقشار گوناگون به دردسر افتاده‌اند. گسترش هوش مصنوعی در ایران یکی از حوزه‌هایی است که از قطعی اینترنت صدمه بسیاری دیده و حتی مزیت رقابتی‌مان یا اندوخته انسانی به شدت در خطر است. برآورد می‌شود بین ۷۰ تا ۸۰ درصد پروژه‌های این حوزه یا متوقف شده‌اند یا به حالت تعلیق درآمده‌اند. اتفاقی که نتیجه آن می‌تواند انحصار باشد، انحصار شرکت‌هایی که اکنون پول و قوت بیشتری دارند. یک فعال حوزه هوش مصنوعی اصرار می‌کند هیچ شرکت، استارتاپ یا حتی کشوری نمی‌تواند به‌تنهایی با دانش و توانایی انباشته‌شده در سطح جهان رقابت کند. او برآورد می‌کند که در همین نزدیک به دو ماه قطعی اینترنت، چیزی نزدیک به ۱۲ تا ۱۴ ماه عقب‌ماندگی نسبت به جهان تشکیل شده است.

در ادامه سلسله گزارش‌های بازدید صدمه‌های ناشی از قطعی گسترده اینترنت، این بار به سراغ او گفت و گو هوش مصنوعی رفته‌ایم؛ صنعتی که با سرعتی نمایی در جهان پیش می‌رود، اما در ایران با توقفی فلج‌کننده مواجه شده است.

بازدید‌ها و اظهارات فعالان این حوزه مشخص می کند که این توقف، نه تنها پروژه‌های جاری را به حالت تعلیق درآورده، بلکه مزیت‌های رقابتی ایران در منبع های انسانی را نیز در اغاز نابودی قرار داده است. در این گزارش، مجید فرزانه، بنیان‌گذار شبکه آموزشی بست و فعال استارتاپی، همراه با ایوب ویسمرادی، تحلیلگر تکنولوژی، ابعاد این بحران را تحلیل می‌کنند.

برگشت به دغدغه‌های ۲۰ سال پیش و توقف پروژه‌ها

قطع ربط با شبکه جهانی، پیش از هر چیز برتری‌های گسترش‌دهندگان را تحول داده است. مجید فرزانه در جواب به تاثییر محدود شدن به شبکه داخلی بر پروژه‌های هوش مصنوعی، به قضیه انگیزه در ابعاد مالی، تجاری و حرفه‌ای اشاره می‌کند.

حالت به وجود آمده در اینترنت سرزمین علتشده است که دغدغه کاربران و گسترش‌دهندگان فناوری از موضوعات گسترش یافتهای همانند هوش مصنوعی، به مسائل زیاد پایه‌تری بازگردد؛ مسائلی همانند به اینترنت ۲۰ سال پیش. فرزانه در این باره می‌گوید:

به‌گفتن مثال، اکنون تمرکز بر این است که چطور یک موتور جستجوی پایدار داشته باشیم یا یک مطلب‌رسانی تشکیل کنیم که به‌درستی کار کند و حریم خصوصی را مراعات کند. در این چنین شرایطی، پرداختن به هوش مصنوعی تا حد بسیاری موضوعی لوکس به نظر می‌رسد. در نتیجه، تعداد بسیاری از پروژه‌های هوش مصنوعی که در حال گسترش بودند، کاملاً متوقف شده‌اند و گمان دارد که ادامه اشکار نکنند. علت این کار، نبوده است سازوکار شفاف برای قطع و وصل اینترنت و نبوده است ضمانت برای پایداری دسترسی است. این حالت علتشده اندوخته‌گذاری‌های مالی و وقتی از بین برود و تعداد بسیاری از تیم‌ها دیگر تمایلی به ادامه فعالیت در این حوزه نداشته باشند.

به حرف های وی گسترش مدل‌های هوش مصنوعی وابستگی بسیاری به منبع های و پایگاه‌های بین‌المللی دارد و دسترسی به مقالات علمی، آرشیوهای پژوهشی، روندهای روز بازار، پایگاه‌های داده و کد برای پیشرفت در این حوزه الزامی است. با محدود شدن اینترنت، این دسترسی‌ها به‌شدت افت یافته و برنامه‌نویسان حتی برای نصب کتابخانه‌ها و ابزارهای مورد نیاز با مشکلات بسیاری روبه رو شده‌اند.

این فعال استارتاپی برآورد می‌کند که درصد بالایی از پروژه‌ها، احتمالا بین ۷۰ تا ۸۰ درصد، یا متوقف شده‌اند، یا به حالت تعلیق درآمده‌اند، یا با شدت زیاد پایین‌تری ادامه دارند. او هشدار می‌دهد که این حالت به تحکیم انحصار نیز منجر می‌شود؛ چون تنها شرکت‌های بزرگ با دسترسی‌های خاص می‌توانند فعالیت کنند و استارتاپ‌ها و افراد جدا گانه بیشترین صدمه را دیده‌اند.

بی‌معنی شدن چشم‌اندازهای ملی در غیاب اینترنت آزاد

در حالی که نهادهای دولتی از سند ملی هوش مصنوعی و برنامه‌ریزی‌های کلان سخن بگویید می‌کنند، فعالان این حوزه تحقق این چنین برنامه‌هایی را بدون ارتباطات جهانی غیرممکن می‌دانند.

فرزانه توضیح می‌دهد که توانایی سال‌های قبل نشان داده است تعداد بسیاری از این برنامه‌ریزی‌ها و چشم‌اندازها به نتایج مورد انتظار نرسیده‌اند و نهادهایی همانند معاونت علمی اختیار و توان کافی برای اجرای کامل آن‌ها را ندارند:

اصطلاحاتی همانند سند ملی هوش مصنوعی یا نهادها و برنامه‌های شبیه، طبق معمولً این فکر را تشکیل می‌کنند که بودجه‌ای تخصیص داده می‌شود، پروژه‌هایی تعریف می‌شود، اما در نهایت خروجی ملموسی حاصل نمی‌شود یا حتی در برخی موارد، شرایط بدتر نیز می‌شود و نوعی انحصار شکل می‌گیرد که به افت کیفیت خدمات منجر می‌شود.

او با اصرار بر این که گسترش هوش مصنوعی بدون دسترسی به اینترنت آزاد عملاً مقدور نیست، می‌افزاید: «هیچ شرکت، استارتاپ یا حتی کشوری نمی‌تواند به‌تنهایی با دانش و توانایی انباشته‌شده در سطح جهان رقابت کند.»

به حرف های فرزانه، حتی شرکت‌های بزرگی همانند گوگل و متا نیز از مدل‌های متن‌باز منفعت گیری می‌کنند تا از شراکت جمعی در گسترش فناوری منفعت ببرند. در نتیجه، قطع اینترنت علتمی‌شود تیم‌های گسترش به‌جای حل مسائل واقعی، ناچار شوند زمان خود را صرف بازتوسعه ابزارها و زیرساخت‌هایی کنند که پیش‌تر در جهان تشکیل شده‌اند.

او اصرار می‌کند قطع اینترنت و محدود شدن دسترسی، نه‌تنها علتعقب‌ماندگی می‌شود، بلکه مسیر گسترش را نیز منحرف می‌کند. به‌جای آنکه تیم‌های گسترش روی حل مسائل واقعی و نیازهای بازار تمرکز کنند، ناچار خواهد شد زمان و انرژی خود را صرف بازتوسعه ابزارها و زیرساخت‌هایی کنند که پیش‌تر در جهان تشکیل شده‌اند. به گفتن دیگر، به‌جای منفعت گیری از دستاوردهای حاضر، مجدد همان مسیرها از ابتدا طی می‌شود.

دو ماه قطع اینترنت مساوی است با ۱۴ ماه عقب‌ماندگی

شدت رشد هوش مصنوعی در جهان به‌طوری است که قطعی‌های مختصر‌زمان، خسارات جبران‌ناپذیری به همراه دارد. فرزانه با اشاره به این که مفهوم زمان در حوزه هوش مصنوعی با دیگر صنایع متفاوت است، این رشد سریع را به «سال‌های سگی» تشبیه می‌کند؛ به این معنی که هر بازه وقتی مختصر، معادل چندین برابر در صنایع دیگر اثرگذاری دارد.

او برآورد می‌کند که در همین نزدیک به دو ماه قطعی اینترنت، چیزی نزدیک به ۱۲ تا ۱۴ ماه عقب‌ماندگی نسبت به جهان تشکیل شده است. قضیه دلواپس‌کننده‌تر به باور او این است که شتاب پیشرفت در جهان به‌صورت نمایی در حال افزایش است و حتی در صورت اتصال مجدد اینترنت، جهان برای جبران این فاصله متوقف نمی‌شود:

برای مثال، اکنون پلتفرم‌هایی وجود دارند که سرویس‌های هوش مصنوعی را فهرست می‌کنند و تقریباً هر چند ساعت یک سرویس تازه به آن‌ها اضافه می‌شود. این روال امکان پذیر در آینده حتی سریع تر هم شود. به این علت، ما با یک حرکت ثابت یا حتی مقداری سریع تر هم نمی‌توانیم این فاصله را جبران کنیم، چون دیگران با شتاب بیشتری در حال حرکت می باشند. در نتیجه، حالت همانند یک مسابقه است که در آن ما برای مدتی کاملاً متوقف شده‌ایم، در حالی که دیگر رقیب ها هم چنان در حال حرکت بوده‌اند. هنگامی بخواهیم مجدد داخل این رقابت شویم، نه‌تنها عقب هستیم، بلکه دیگران هم چنان با شدت در حال پیشروی می باشند و چشم به راه ما نمی‌همانند.

او معتقد است در کل و با روال جاری، قسمت قابل توجهی از پنجره‌های زمان در حوزه هوش مصنوعی از دست رفته است. پیش‌تر این فکر وجود داشت که احتمالا در گسترش مدل‌های پایه عقب مانده باشیم، اما بتوانیم در لایه کاربردی و ساخت سرویس‌ها نقش‌آفرینی کنیم. با این حال، با دقت به شدت بالای تشکیل سرویس‌های تازه در سطح جهانی و محدودیت‌های حاضر، حتی این زمان نیز تا حد بسیاری در حال از دست رفتن است.

نابودی تنها مزیت رقابتی ایران؛ فرار اندوخته و نیروی انسانی

گسترش هوش مصنوعی بر سه پایه مهم محکم است. ایوب ویسمرادی، تحلیلگر تکنولوژی، این سه محور اثرگذار را داده، توان محاسباتی (شامل تجهیزات و منبع های انرژی) و مدل (نیروی انسانی) می‌داند.

او معتقد است که هر کشوری بسته به مزایای خود روی یک یا چند محور رقابت می‌کند؛ اما ایران در عرصه دیتا و توان محاسباتی مزیتی ندارد، چون اقتصاد دیجیتال آن کوچک است و به علت تحریم‌ها دسترسی به منبع های محاسباتی مسدود شده است.

به این علت، تنها مزیت باقی‌مانده برای سرزمین، منبع های انرژی و نیروی انسانی است. اما ویسمرادی اصرار می‌کند که قطعی اینترنت، با افت سهم اقتصاد دیجیتال، انگیزه افراد برای اندوخته‌گذاری و آموزش در عرصه هوش مصنوعی را از بین برده است. به حرف های او، این توقف چرخه آموزش علتمی‌شود همان تنها مزیت حاضر در قسمت منبع های انسانی نیز از بین برود.

مجید فرزانه نیز ابعاد این خسارت بر اندوخته انسانی را تایید کرده و ریشه‌های آن را فراتر از اتفاقات تازه می‌داند. جذب و نگهداشت نیروهای متخصص مدام یکی از چالش‌های مهم بوده و تعداد بسیاری از نیروهای توانمند تمایل دارند در مقیاس جهانی کار کنند. با تشدید محدودیت‌های اینترنت و ناپایداری زیرساخت‌ها، روال مهاجرت تحول شکل داده است.

فرزانه هشدار می‌دهد: «به جای مهاجرت تدریجی افراد، امکان پذیر ناظر خروج کامل تیم‌ها یا مجموعه‌های کاری باشیم. این نوشته تاثییر زیاد سنگین‌تری نسبت به مهاجرت نیروی انسانی به‌صورت فردی دارد، چون با خروج یک تیم یا یک کارآفرین، مجموعه‌ای از زمان‌های شغلی نیز از بین می‌رود.»

به حرف های وی تعداد بسیاری از استارتاپ‌ها امروز چند صد یا حتی چند هزار نیروی انسانی دارند و خروج هر کارآفرین یا تیم مدیریتی می‌تواند به از بین رفتن تعداد بسیاری شغل منجر شود. به این علت، تاثییر این نوع مهاجرت تنها محدود به فرد نیست، بلکه تاثییر زنجیره‌ای بر کل اکوسیستم دارد.

آیا راهی برای جبران وجود دارد؟

با دقت به محدودیت‌های گسترده قبل و قطعی‌های تازه، قسمت قابل‌توجهی از نیروهای متخصص از دست رفته‌اند و جبران کامل این فاصله در مختصر‌زمان دور از انتظار به نظر می‌رسد.

با این حال، فرزانه با اهمیت ترین راهکار در شرایط جاری را برگشت دادن امید و انگیزه به اکوسیستم از طریق تشکیل یک ضمانت جدی و پایدار برای عدم قطع اینترنت در آینده می‌داند:

در دنیای امروز، اینترنت به یکی از زیرساخت‌های حیاتی تبدیل شده است. قطع آن می‌تواند پیامدهایی شبیه با اختلال در خدمات اساسی دیگر داشته باشد و بر طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و فناورانه تأثیر بگذارد. از این رو، اگر مسائل امنیتی نیز نقل باشد، ملزوم است برای آن‌ها راهکارهای جانشین و دقیق‌تری طراحی شود که به قطع کامل دسترسی منجر نشود.

او اصرار می‌کند جبران این فاصله به‌صورت کامل در مختصر‌زمان دور از انتظار به نظر می‌رسد و حتی رسیدن به جایگاه یک بازیگر معمولی در این حوزه نیز امکان پذیر سال‌ها زمان ببرد.

به حرف های این فعال هوش مصنوعی، در کل، اگرچه برگشت کامل به مسیر رقابت جهانی در مختصر‌زمان دشوار است، اما با تشکیل ارامش در سیاست‌گذاری، ضمانت دسترسی پایدار به اینترنت و تحکیم انگیزه در بین فعالان این حوزه، می‌توان تا حدی از شدت این عقب‌ماندگی کاست و مسیر بهبود را هموارتر کرد.