پشه آئدس یا پشه دنگی که به نام ببر آسیایی نیز شناخته می‌شود، حشره‌ای است که می‌تواند ناقل بیماری‌های خطرناک و کشنده‌ای چون تب دنگی و زیکا باشد. این پشه بیش‌تر در مناطق استوایی، به‌ویژه آسیای جنوب شرقی یافت می‌شود؛ هرچند اکنون در بیش از ۱۰۰ کشور جهان از جمله ایران نیز دیده شده است. تا به امروز بیماری دنگی در بسیاری از کشور‌ها شیوع یافته و تلفات انسانی زیادی داشته است. در این گزارش، علاوه بر آشنایی با این حشره، از علائم گزش آئدس و راه‌های پیشگیری و درمان آن آگاه می‌شویم.
پشه آئدس چیست و چه خطری دارد؟
پشه آئدس بیش‌تر در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری دیده می‌شود. این حشره می‌تواند ناقل ویروس دنگی باشد که باعث تب دنگی در انسان می‌شود. بیماری دنگی یک عفونت ویروسی است که از طریق نیش پشه‌های آئدس آلوده به انسان منتقل می‌شود. در صورت ابتلای فرد به این بیماری، علائم گوناگون (سطحی یا شدید) ابراز می‌شود. اگر بیماری همراه با علائم شدید باشد، می‌تواند منجر به کما، زوال تدریجی اندام‌های داخلی بدن و حتی مرگ فرد شود.
اکنون نزدیک به نیمی از جمعیت جهان در معرض خطر ابتلا به دنگی قرار دارند و تخمین زده می‌شود که سالانه ۱۰۰ تا ۴۰۰ می‌لیون نفر به آن مبتلا شوند.
تب دنگی چیست؟
تب دنگی که با نام‌های تب استخوان‌شکن و آنفولانزای استوایی نیز شناخته می‌شود، بیماری عفونی است که ویروسی به همین نام عامل آن است. این ویروس را پشه‌های آئدس منتقل می‌کنند. تب دنگی به شدت در جهان گسترش یافته و اکنون بیماری بازظهور در نظر گرفته می‌شود.
انواع پشه‌های آئدس
پشه آئدس نزدیک به هزار گونه گوناگون دارد اما همه آن‌ها ناقل بیماری نیستند. اکنون پذیرفته شده که دو گونه آئدس اجیپتی و آئدس آلبوپیکتوس می‌توانند علاوه بر ویروس دنگی، ناقل ویروس‌های دیگری چون زیکا و چیکنوگونیا یا عامل تب زرد و کرم قلب نیز باشند. گونه اول بیش‌تر در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری، در مناطق شهری و نیمه‌شهری دیده می‌شود. گونه دوم وحشی‌تر است و در دل طبیعت مناطق گرمسیری، نیمه‌گرمسیری و معتدل یافت می‌شود. اکنون گونه آئدس اجیپتی به علت هم‌زیستی با انسان، بیش‌ترین نقش را در انتشار بیماری دنگی در سراسر جهان داشته است.
پشه‌های آئدس چگونه به نقاط مختلف جهان انتقال یافته‌اند؟
عوامل مختلفی از جمله تجارت لاستیک‌های دست‌دوم که حاوی مقادیری تخم پشه بوده‌اند، تجارت گیا‌هان آبزی و بامبو که یکی از زیستگاه‌های محبوب پشه آئدس است، حمل‌ونقل کالا‌ها در سراسر جهان و موارد مشابه، جهت انتقال این حشره و تخم‌های آن به نقاط گوناگون جهان شده‌اند؛ به این ترتیب این پشه توانسته به خوبی خود را با شرایط جدید وفق دهد و تکثیر شود.
خصوصیات پشه دنگی یا آئدس
این پشه از صبح تا غروب خون‌خواری می‌کند که فقط توسط پشه ماده برای راه‌اندازی تخم انجام می‌شود. این پشه در روز و طبق معمول در سایه‌ها تخم‌گذاری می‌کند. پشه آئدس خون مورد نیاز خود را از طریق گزیدن انسان و حیوانات اهلی و وحشی فراهم می‌کند.
علائم نیش پشه آئدس چیست؟
بیش‌تر افرادی که در معرض نیش پشه آئدس قرار می‌گیرند، به تب دنگی مبتلا می‌شوند اما اکثریشان علائم خفیفی دارند و طی یک تا دو هفته بهبود می‌یابند. طبق معمول علائم خفیف ۴ تا ۱۰ روز بعد از ابتلا ابراز می‌شوند و ۲ تا ۷ روز باقی می‌مانند. علائم ممکن شامل موارد زیر است
- تب بالا (۴۰ درجه سانتی‌گراد)
- سردرد شدید
- درد پشت چشم
- درد‌های عضلانی و مفصلی
- حالت تهوع
- استفراغ
- تورم غدد
- ابراز کهیر، خارش و جوش در تکه‌های گوناگون بدن
در مواردی به دلایلی که تا این مدت آشکار نیست، سیر بالینی این بیماری ممکن است به تب شدید منجر شود. این اتفاق معمولا بعد از افت تب اولیه رخ می‌دهد و با دو نوع شدید تب خونریزی‌دهنده دنگی و سندرم شوک دنگی آشکار می‌شود.
علائم دنگی شدید بیش‌تر عبارت‌اند از
- درد شدید شکم
- استفراغ مداوم
- تنفس سریع و پی‌درپی
- خونریزی لثه یا بینی
- خستگی
- بی‌قراری
- وجود خون در استفراغ یا مدفوع
- تشنگی مفرط
- حس ضعف
افراد مبتلا به این علائم باید فورا تحت نظر قرار بگیرند. افرادی که برای بار دوم آلوده می‌شوند، بیش‌تر در معرض خطر ابتلا به دنگی شدید قرار دارند.
بعد از گزش توسط پشه آئدس چه باید کرد؟
تشخیص ابتلا به بیماری تب دنگی از روی علائم آن مقداری دشوار است؛ در واقع علائم اولیه دنگی همانند بیماری آنفولانزا است و ممکن است نشانه‌هایی شبیه بیماری مالاریا یا حصبه نیز داشته باشد. اما با استفاده از آزمایش خون و یافتن ویروس دنگی یا آنتی‌بادی آن در بدن، این بیماری تشخیص داده می‌شود.
در صورتی‌که پشه آئدس شما را نیش بزند یا علائم تب دنگی در بدنتان ابراز شود، برای درمان لازم است موارد زیر را مراعات کنید
- در قدم اول، به مراکز درمانی مراجعه کنید و از ابتلا به این بیماری اطمینان حاصل کنید
- سپس باید استراحت کامل داشته باشید
- مایعات زیاد بنوشید
- در صورت تجویز پزشک، از استامینوفن برای کنترل درد استفاده کنید
- از مصرف دارو‌های ضد‌الت‌هابی غیر‌استروئیدی، همانند ایبوپروفن و آسپرین که خطر خونریزی را افزایش می‌دهند، پرهیز کنید
- مواظب علائم شدید باشید و در صورت مشاهده علائم، در اسرع وقت با پزشک خود تماس بگیرید
درمان گزیدگی پشه آئدس
اکنون درمان خاصی برای دنگی وجود ندارد و تمرکز بر کنترل علائم آن است. بیش‌تر علائم این بیماری با مسکن‌ها قابل درمان است.
راه تشخیص پشه آئدس
پشه‌های آئدس اندازه نسبتا کوچک (۲ تا ۱۰ می‌لی‌متر طول) دارند و با وجود علائم سیاه و سفید روی بدن و پاه‌ایشان، شناسایی می‌شوند. بال این نوع پشه باریک، کشیده و شفاف است و پاه‌ای بلند و باریک آن‌ها با طرحی از نوار‌های سیاه و سفید جلب توجه می‌کند.
پشه آئدس کجا یافت می‌شود؟
آب‌های راکد، همانند زیر گلدانی‌هایی که آب در آن‌ها جمع شده، گیاه بامبو، جایی که آب کولر در آن جمع می‌شود، ظروف حیوانات، لاستیک‌های قدیمی و موارد مشابه، محل تولیدمثل انواع پشه‌ها، از جمله آئدس می‌باشند.
راه‌های کنترل پشه‌های آئدس
می‌توان با پشتیبانی راه‌حل‌هایی همانند مدیریت محیط، کنترل پشه‌ها و لارو آن‌ها تا حد خوبی با تکثیر و گسترش آئدس در محیط مقابله کرد. از بین بردن لانه‌ها، مدیریت پس‌ماند و فاضلاب‌ها، پوشاندن ظروف ذخیره آب، تعویض منظم آب زیر گلدانی‌ها، استفاده از حشره‌کش‌های تأییدشده توسط سازمان جهانی بهداشت و سم‌پاشی کردن محیط، از راه‌حل‌های کنترل آئدس است. اگر این پشه داخل منطقه‌ای شود، تکثیر شده و بیماری در آن منطقه بومی می‌شود. در صورت صید آئدس در منطقه، باید عملیات سم‌پاشی تا شعاع ۲ تا ۵ کیلوم‌تری به صورت منظم انجام شود.
راه‌های محافظت در برابر گزش آئدس
خوشبختانه، این پشه‌ها بیش‌تر در روز فعال می‌باشند و با محافظت از خود در برابر نیش پشه با استفاده از موارد زیر، می‌توان خطر ابتلا به دنگی را کاهش داد
- پوشیدن لباس‌هایی که تا حد امکان بدن شما را بپوشانند
- پوشیدن لباس‌های با رنگ روشن؛ به علت علاقه آئدس به رنگ تیره، پیشنهاد می‌شود برای جلوگیری از گزش، از لباس‌های روشن و گشاد استفاده کنید
- استفاده از پشه‌بند در صورت خوابیدن در روز
- استفاده از اسپری دورکننده یا قلم دافع حشرات
- استفاده از حشره‌کش‌های مناسب در ظروف ذخیره آب در فضای باز
- دفع صحیح زباله‌های جامد و حذف محفظه‌هایی که می‌توانند آب را در خود نگه دارند و تبدیل به زیستگاه پشه‌ها شوند
- پوشاندن، تخلیه و تمیز کردن ظروف ذخیره آب خانگی به صورت هفتگی
آئدس در ایران
اکنون در ایران، علائم آلودگی به دنگی از طریق آئدس، در مازندران، گیلان و جنوب کشور شامل استان فارس، سیستان و بلوچستان، هرمزگان و بوشهر مشاهده شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که به تازگی، ابتلا به دنگی در ایران به طور چشمگیری افزایش یافته است. بیش‌ترین تعداد آئدس در ایران در شهر چاب‌هار گزارش شده است.
ویروس دنگی چگونه پخش می‌شود؟
هنگامی که پشه‌ای از خون فردی آلوده تغذیه می‌کند، ویروس قبل از ورود به غدد بزاقی در روده پشه، تکثیر می‌شود. تحت شرایط خاص، پشه در عرض چند روز عفونی می‌شود، سپس می‌تواند با گزیدن افراد دیگر، آن‌ها را آلوده کند. عوامل بسیاری، همانند نوسانات دمایی روزانه، ژنوتیپ ویروس و غلظت اولیه ویروس می‌توانند زمان انتقال ویروس توسط پشه را تغییر دهند. هنگامی که پشه عفونی شود، بیش‌تر تا آخر عمرش ناقل ویروس خواهد بود.
اگرچه راه مهم انتقال ویروس دنگی به انسان، گزیده شدن توسط پشه آلوده است، شواهدی مبنی بر امکان انتقال ویروس از مادر باردار به نوزادش وجود دارد. اگر مادر در دوران بارداری به عفونت دنگی مبتلا شود، نوزاد ممکن است از زایمان زودرس، وزن کم در زمان تولد یا بیماری‌های دوران جنینی رنج بکشد.
علاوه بر این، موارد نادری از انتقال ویروس دنگی از طریق فرآورده‌های خونی، اهدای عضو و انتقال خون به ثبت رسیده است.
چه افرادی در معرض ابتلا به دنگی قرار دارند؟
دنگی بیش‌تر در آب‌وهوی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری در سراسر جهان و قطعا بیش‌تر در مناطق شهری و نیمه‌شهری یافت می‌شود؛ به این علت افرادی که ساکن مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری می‌باشند، یا به این مناطق سفر می‌کنند، در خطر ابتلا به این بیماری قرار دارند.
این بیماری اکنون در بیش از ۱۰۰ کشور از جمله مناطق آفریقا، آمریکا، مدی‌ترانه شرقی، آسیای جنوب شرقی و غرب اقیانوس آرام گسترش یافته است. همان‌گونه که گفته شد، علائم این بیماری در ایران نیز مشاهده شده است. موارد ابتلا به تب دنگی به تازگی در ایران افزایش یافته؛ به این علت مراعات پیشن‌هاد‌های پزشکی برای پیشگیری حداقلی از ابتلا به این بیماری بسیار مهم است.
چرا تب دنگی گسترش یافته است؟
عوامل بسیاری با افزایش خطر گسترش اپیدمی دنگی مرتبط هستند. تکثیر و گسترش پشه آئدس که ناقل این ویروس است؛ پیامد‌های پدیده النینو در سال ۲۰۲۳ و تغییرات آب‌وهویی که باعث افزایش دما و بارندگی و رطوبت بالا می‌شود؛ ضعف سیاسی و مالی کشور‌هایی که دچار جابه‌جایی جمعیت و مهاجرت زیاد می‌باشند؛ همه این‌ها از عواملی هستند که به گسترش جهانی این بیماری دامن می‌زنند.
واکسن دنگی
اکنون واکسن تأییدشده‌ای برای پیشگیری از ابتلا به این بیماری وجود ندارد. سازمان جهانی بهداشت (WHO) پیشنهاد کرده است برای جلوگیری از ابتلا به بیماری دنگی، جمعیت پشه‌های آئدس کنترل شود.
با این حال، در مناطقی که تب دنگی شایع است، واکسن دنگی برای افراد ۹ تا ۴۵ ساله‌ای که حداقل یک بار به این بیماری مبتلا شده‌اند، تجویز می‌شود. این واکسن در سه دوز با فاصله شش ماه تزریق می‌شود. به نظر می‌رسد تزریق واکسن به افرادی که سابقه ابتلا نداشته‌اند، می‌تواند باعث تب دنگی شدید و عفونت شود.
یک واکسن دیگر به نام نیز وجود دارد که فقط برای گروه‌های سنی بین ۶ تا ۱۶ سال تأیید شده است. چندین واکسن دیگر نیز در دست بررسی می‌باشند.
جمع‌بندی
پشه آئدس ناقل بیماری‌های خطرناکی همانند تب دنگی، چیکونگونیا و زیکا است. این بیماری‌ها می‌توانند علائمی همانند تب، سردرد، درد عضلانی و مفصلی و بثورات پوستی ایجاد کنند و در موارد شدید، کشنده باشند.
این حشره در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری، در آب‌های راکد همانند آب جمع‌شده در زیر گلدان‌ها، گیاه بامبو، نقاطی که آب کولر در آنجا جمع می‌شود، ظروف حیوانات، لاستیک‌های قدیمی و موارد مشابه تولیدمثل می‌کند.
پشه آئدس در حال تکثیر و گسترش در جهان است و اکنون کشور‌های بسیاری آلوده به تب دنگی شده‌اند. با توجه به جدی بودن این بیماری، پیشنهاد می‌شود نکات ایمنی را مراعات کنید و حتما در صورت گزیده شدن توسط پشه آئدس، به پزشک عمومی مراجعه کنید.
